καθώς και πτυχίο ΒΑ του πανεπιστημίου English and Education Teaching Trainingτης Τεχεράνης. Διαμένει στο Ιράν. Έχει μεταφράσει στην Περσική γλώσσα τα βιβλία «Η Φωνή της Σιγής» της Ε.π.Μπλ. και «Θεοσοφία» της Α. Μπέζαντ)

«Αν ο πιστός κατανοούσε την έννοια του γνωμικού: ‘το χρώμα του νερού είναι το χρώμα του δοχείου’, θα αποδεχόταν την αξία όλων των πίστεων και θα αναγνώριζε τον Θεό σε κάθε μορφή και αντικείμενο πίστης.»
Ibn ‘Arabi, Fusus al-Hikam
(The Bezels of Wisdom)

Μπορούμε να θεωρήσουμε το παραπάνω τρίγωνο (σοφία-φαντασία-αγάπη) ως κριτήριο διάκρισης του Ανθρώπου από τα άλλα είδη όντων που ζουν σε αυτόν τον κόσμο. Η σοφία δέχεται και υποστηρίζει οτιδήποτε έχει αποδειχθεί από τις φυσικές εμπειρίες, την επαγωγή και την αναλογία. Η φαντασία έχει την ικανότητα να δημιουργεί όλα όσα υπάρχουν αλλά ακόμη και όσα δεν υπάρχουν. Μιλώντας συμβολικά, η αγάπη είναι σαν ένα πουλί που μπορεί να πετάξει με τα φτερά της φαντασίας πέρα από τον κόσμο της σοφίας.

Οι άνθρωποι της σοφίας έχουν τόσο πολύ προχωρήσει τεχνολογικά ώστε μπορούν να διανύουν  αποστάσεις μεγαλύτερες των 1000χλμ σε λιγότερο από μερικές ώρες. Είναι όμως αναγκασμένοι να διέρχονται το τυπικό του τελωνιακού ελέγχου, ενώ η προσπάθειά τους να φθάσουν στα κλουβιά των μεγαλουπόλεων συνήθως απαιτεί περισσότερο από μια ώρα. Έχουν μετατρέψει το πρόσωπο της όμορφης Φύσης σε γιγάντια κτιριακά συγκροτήματα και εργοστάσια που μολύνουν την ατμόσφαιρα και, κατά συνέπεια, προκαλούν επικίνδυνες ασθένειες. Για ποιο λόγο; Για να αυξήσουν οικονομικά οφέλη που έχουν ως αποτέλεσμα τη μείωση της επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων. Επίσης σύγχρονες ανέσεις έχουν εφευρεθεί για να κάνουν ευκολότερη τη ζωή μας. Αλλά δεν αντιλαμβανόμαστε ότι η προσπάθεια να τις αποκτήσουμε έχει αποδυναμώσει τη δημιουργική μας δύναμη, και έχει επιφέρει δυσκολίες στη ζωή μας γεμίζοντάς την με τόσο άγχος ώστε, στις μεγάλες πόλεις του κόσμου, περισσότεροι από το μισό πληθυσμό να χρειάζονται θεραπεία με ψυχοτροπικά.

Νιώθουμε περήφανοι που μπορούμε να ταξιδεύουμε στο διάστημα αλλά δεν μπορούμε να «ταξιδέψουμε» στο εσώτερο είναι μας, που είναι ένας μικρόκοσμος του Σύμπαντος και κάτι ακόμη περισσότερο από αυτό. Γιατί; Διότι δεν έχουμε επίγνωση της θεϊκής μας δυνατότητας, δεν δίνουμε καμιά προσοχή στις δυνάμεις της φαντασίας, δεν χρησιμοποιούμε τα ασύλληπτα αποτελέσματά της και δεν γνωρίζουμε εκείνο που υπάρχει πέρα από την επιστήμη των πειραμάτων. Αυτό δεν σημαίνει ότι αναπολούμε τον παρελθόντα τρόπο ζωής και επιθυμούμε να επιστρέψουμε στην εποχή των προγόνων μας, ούτε ότι δεν έχουμε αναπτυχθεί. Την εποχή του Πλάτωνα και του Πυθαγόρα, οι άνθρωποι ταξίδευαν με τα άλογα ενώ σήμερα υπάρχουν τα τεράστια αεροπλάνα. Ειλικρινά, έχουμε εξίσου εξελιχθεί πνευματικά ή είμαστε, μάλλον, ακόμη στάσιμοι;

Οι άνθρωποι της φαντασίας, εκείνοι που χρησιμοποιούν τη διαισθητική τους δυναμική, έχουν υπερβεί τα όρια της διάστασης του χωροχρόνου και συνεπώς μπορούν να βρίσκονται οπουδήποτε, οποτεδήποτε, και να επικοινωνούν με όλους εκείνους που ανήκουν στις τάξεις αυτής της κατηγορίας. Μπορούν ακόμη να βρίσκονται σε πολλά μέρη ταυτόχρονα. Δεν εννοώ μόνο με πνευματικό τρόπο αλλά και φυσικό. Ο ισχυρισμός τους μπορεί να γίνει κατανοητός – αν όχι βιωματικά αποδείξιμος –, αν σκεφτούμε τον τρόπο με τον οποίο ένα κομμάτι πάγου γίνεται νερό και κατόπιν ατμός υπό την επίδραση της θερμότητας. Το πυρ της Αγάπης είναι εξίσου αποτελεσματικό όπως η θερμότητα. Δηλαδή, το πυρ που έκανε έναν μεγάλο προφήτη, όπως ο Μωυσής στο όρος Σινά, να δει ασυναίσθητα όλα όσα είδε. Όλα εκείνα που δεν μπορούσε να δει συνειδητά. Ωστόσο, άτομα που δεν ανήκουν στην ίδια αυτή κατηγορία δυστυχώς δεν μπορούν να κατανοήσουν την περίπτωση, η οποία υφίσταται πέραν των δυνατοτήτων της σοφίας. Εν ολίγοις, τόσο η Σοφία όσο και η Φαντασία μπορούν να είναι αποτελεσματικές μόνο στο δικό τους τομέα.

Δεν είναι απαραίτητο να υπογραμμίσω ότι οποιοσδήποτε ανήκει στις δύο παραπάνω κατηγορίες, μπορεί να ωφεληθεί από τη δική του δύναμη σοφίας ή φαντασίας μόνο στο βαθμό που αυτές ενυπάρχουν μέσα του με θεϊκό τρόπο. Είναι εκείνο που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «κατάσταση ετοιμότητας» ή αιώνια διαμόρφωση. Αυτό το θείο δώρο μπορεί βέβαια να βελτιωθεί, να καλλιεργηθεί και να φωτισθεί, αλλά όχι να αυξηθεί. Θα μπορούσα, ίσως, να εξηγήσω καλύτερα αυτή τη δήλωση με μια μεταφορά: Αν φυτέψουμε ένα καρύδι, δεν μπορεί να φυτρώσει κάτι διαφορετικό από μια καρυδιά. Και από το κουκούτσι ενός κερασιού, μια κερασιά θα πρέπει να περιμένουμε και όχι μια καρυδιά. Κανείς δεν μπορεί να ανταλλάξει την αιώνια διαμόρφωσή του, ούτε ακόμη ο Θεός. Διότι Εκείνος ακολουθεί τη Θέλησή Του, ακολουθεί την Επιθυμία Του και ουδέποτε θα έπραττε εναντίον της Επιθυμίας Του.

Ερχόμενος στο πρώτο και, πραγματικά, εσώτατο κριτήριο, την Αγάπη, νιώθω πως θα πρέπει να μείνω σιωπηλός. Η Αγάπη είναι Θεός, Ζωή, Φως. Μπορούμε να Την αποκαλέσουμε Ενέργεια που ωθεί το Σύμπαν να συνεχίζει την κίνησή του. Ωστόσο, δεν μπορεί να ορισθεί ή να περιγραφεί κατάλληλα, έτσι όπως θα της άξιζε. Το Άγιο Κοράνι λέγει (ΧΧΙV, 36): «Ο Θεός είναι το Φως του ουρανού και της γης. Η παραβολή του Φωτός Του είναι σαν να υπάρχει μια Κόγχη με μια Λάμπα στο εσωτερικό της, κλεισμένη σε Γυάλινη θήκη. Η θήκη σαν να είναι ένα λαμπερό άστρο που ανάβει από ένα ευλογημένο Δένδρο, μια Ελιά, ούτε της Ανατολής ούτε της Δύσης, το Λάδι της Οποίας είναι εξαιρετικά φωτεινό, παρότι το πυρ δεν το άγγιξε. Φως επί Φωτός! Ο Θεός καθοδηγεί εκείνον που Αυτός θέλει προς το Φως Του. Ο Θεός έδωσε τις παραβολές για τους ανθρώπους και ο Θεός γνωρίζει όλα τα πράγματα.» Επίσης (ΙΙ,257): «Ο Θεός είναι ο Προστάτης εκείνων που πιστεύουν. Από τα βάθη του σκότους Εκείνος θα σας οδηγήσει στο Φως.»

Οι μύστες έχουν αναφέρει ασύλληπτες εμπειρίες για το θείο φως. Το έχουν δει σε διάφορες αποχρώσεις και το έχουν ερμηνεύσει με ποικίλους τρόπους. Φυσικά, το υπέρτατο φως είναι μαύρο αλλά εντούτοις θα πρέπει να σκεπτόμαστε ότι το Φως Του είναι άχρωμο. Οι μύστες έχουν βιώσει επίσης την εμπειρία αυτού του φωτός, καθώς ξεπηδά από τη δική τους υπόσταση. Ανάμεσα στους καθημερινούς ανθρώπους μπορεί κανείς να ξεχωρίσει τους μύστες σε σκοτεινές γωνιές, παρότι είναι δυνατόν να παρατηρηθεί το φως τους ακόμη και εν μέσω μιας ηλιόλουστης ημέρας από εκείνους που διαθέτουν τον εσώτερο οφθαλμό. Όποιος συνάντησε το φως, ας γνωρίζει ότι σίγουρα βαδίζει στο Μονοπάτι που δεν έχει τέλος. Ο εκλεκτός που γνώρισε αυτό το μυστικό της Καρδιάς, παραμένει σιωπηλός. Εκείνος που δεν το γνωρίζει, το αρνείται πεισματικά.

Παρότι το υπό συζήτηση θέμα εξετάζεται από την άποψη του Ισλαμικού μυστικισμού, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι οι μυστικιστικές εμπειρίες δεν ανήκουν σε καμία ιδιαίτερη πίστη. Οι μουσουλμάνοι μυστικιστές βαδίζουν φυσικά επάνω στο Μονοπάτι που χαράζει το Κοράνι και οι παραδόσεις των Προφητών, έτσι ώστε να μην παραπαίουν και απομακρύνονται από τη δίχως τέλος πορεία του. Εν τούτοις, μια μικρή εξέταση των Ινδουιστικών, Κινέζικων, Βουδιστικών κλπ, κειμένων καταδεικνύει ότι παρά τη διαφορετικότητα της μεθοδολογίας, τα μεγάλα κενά χρόνου ανάμεσα στις εποχές, τους τόπους και την ορολογία, υπάρχουν εκπληκτικά περισσότερες ομοιότητες ανάμεσά τους. Αυτό μας θυμίζει δυο ιστορίες του Rumi, Mathamawi (μετ. στα αγγλικά R.A.Nickolson, Cambridge, Αγγλία 1985):

Η πρώτη αναφέρει ότι τρεις άνθρωποι – ένας Άραβας, ένας Τούρκος και ένας Πέρσης προσπαθούσαν ξεχωριστά κι επίμονα να αγοράσουν σταφύλια, αλλά μάλωναν μεταξύ τους απλώς επειδή ο καθένας χρησιμοποιούσε τη δική του μητρική γλώσσα και δεν ήξερε ότι όλοι εννοούσαν το ίδιο πράγμα. Η δεύτερη ιστορία λέγει ότι κάποιοι άνθρωποι που άγγιζαν το σώμα ενός ελέφαντα σε διαφορετικά σημεία, τον περιέγραφαν σαν στήλη ή σαν τοίχο κλπ. Κανείς δεν μπορούσε να δώσει μια ολοκληρωμένη περιγραφή. Το ίδιο συμβαίνει όταν προσπαθούμε να μιλήσουμε για την Αλήθεια. Κάθε άνθρωπος την αντιλαμβάνεται σύμφωνα με τη δική του «κατάσταση ετοιμότητας».

O Ibn ‘Arabi (Ramadhan 27, 560=7 Αυγούστου 1156) (*), ένας μεγάλος Μουσουλμάνος μύστης, του οποίου όλα τα έργα βασίζονται στο Κοράνικαι τις παραδόσεις των Προφητών, και που πολλοί εξέχοντες ακαδημαϊκοί της Δύσης τα μελετούν με σοβαρότητα, πιστεύει στην ενότητα όλων των θρησκειών. Η Ε.Π.Μπλ., επίσης, λέγει: «Η Αλήθεια είναι η μόνη Θρησκεία». Ο Ibn Arabi συμβουλεύει όσους τον ακολουθούν να συνεχίσουν να βαδίζουν στο δικό τους δρόμο, αλλά δίχως ποτέ να αρνούνται τους άλλους δρόμους διότι έτσι σίγουρα θα χάσουν όλες τις ευλογίες που υπάρχουν εκεί. Επιπλέον, αν τις αρνούνται, είναι σαν να προσπαθούν να περιορίσουν την άπειρη Αλήθεια και να την μειώσουν στα πλαίσια της δικής τους περιορισμένης αντίληψης.

Ας μελετήσει ο αναγνώστης το τελευταίο βιβλίο τουλάχιστον του Ibn ‘Arabi «Τα Πετράδια ας Σοφίας» TheBezelsofWisdom», μετ. στα αγγλικά R.W.J. Austin, Ν.Υόρκη, 1980), και οπωσδήποτε το βιβλίο «Σουφισμός και Μυστικισμός» (T.Izutsu, SufismandMysticism, Berkeley-Λονδίνο, 1984), ώστε να λάβει τα κυριότερα κλειδιά που θα τον βοηθήσουν να κατανοήσει το πολύ δύσκολο βιβλίο «Bezwls». Επίσης, μια σύγκριση ανάμεσα στις ιδέες του Ibn ‘Arabi, για παράδειγμα, και τη «Φωνή της Σιγής» της Ε.Π.Μπλ., θα δείξει το πολύ ενδιαφέρον κοινό αίσθημα των δύο συγγραφέων. Το παρόν άρθρο έχει σκοπό απλώς να υπαινιχθεί ορισμένα πράγματα, για καθένα από τα οποία χρειάζεται να μελετηθεί ένα διαφορετικό βιβλίο. Η Σχολή Ibn ‘Arabi έχει δημοσιεύσει πολλά άρθρα και βιβλία που διευκρινίζουν διάφορα θέματα της διδασκαλίας του. Εδώ μας ενδιαφέρει το γεγονός ότι η Θεοσοφική Εταιρεία πρεσβεύει πως θα πρέπει να σεβόμαστε όλους τους διαφορετικούς δρόμους προσέγγισης και λατρείας, όπως ακριβώς σεβόμαστε το δικό μας. Στην ιστορία του Μωυσή και του Βοσκού, ο Τζαλαλουντίν Ρουμί λέγει ότι πρέπει να ενώνουμε (τα κοινά σημεία τους) και όχι να χωριζόμαστε (μεταξύ μας). Ελπίζουμε ότι ο αγώνας μας θα συμβάλλει στη μείωση των διαφορών που οι άπληστοι ισχυροί έχουν εφεύρει προκειμένου να κυβερνούν τον κόσμο προς ίδιον όφελος. Είναι τύραννοι που θεωρούν ότι οι άνθρωποι είναι σκλάβοι τους.

Ο Θεός είναι ο μόνος αληθής Κυβερνήτης. Θα πρέπει να Τον θυμόμαστε και να μην Τον ξεχνάμε, οτιδήποτε κι αν κάνουμε ή σκεπτόμαστε. 

(*) Ο Ibn ‘Arabi έχει συγγράψει περισσότερα από 350 έργα. Ανάμεσά τους το Fususal-Hikam (TheBezelsofWisdom), μια έκθεση της εσωτερικής ερμηνείας της σοφίας των προφητών της Ιουδαϊκής-Χριστιανικής-Ισλαμικής γραμμής λατρείας. Επίσης το Futuhatal-Makkiyya (MeccanRevelation, «Αποκάλυψη της Μέκκα»), μια τεράστια εγκυκλοπαίδεια πνευματικής γνώσης που συνδέει και διακρίνει τις τρεις κατευθύνσεις, της παράδοσης, της λογικής και της μυστικιστικής ενόρασης.