Όταν ένας από τους παραγωγούς του έργου του Μελ Γκίπσον «Τα Πάθη του Χριστού», ρωτήθηκε γιατί στην ταινία έδειχναν τόση πολλή βία, εκείνος απάντησε: «Επειδή η βία είναι η γλώσσα της εποχής μας». Η δήλωσή του μπορεί να είναι αμφιλεγόμενη και προκλητική, αλλά απηχεί επίσης την οδυνηρή πραγματικότητα. Όποιος παρακολουθεί σήμερα τις ειδήσεις στην τηλεόραση, δεν μπορεί παρά να κατακλύζεται από μεγάλο αριθμό αιματηρών εικόνων, σκηνών αγριότητας και οδύνης, που προκαλούνται από κάθε μορφή βίας. Είναι επίσης αληθινό ότι τα σύγχρονα μέσα μαζικής ενημέρωσης χρησιμοποιούν προς όφελός τους το σημερινό κλίμα βίας, αλλά δεν είναι αυτά που εφηύραν τον ανθρώπινο σκοταδισμό που έχει καλύψει, για παράδειγμα, το Ιράκ και άλλες χώρες.

Σε μια πρόσφατη αναφορά τους, τα μέλη της Διεθνούς Αμνηστίας καταγγέλλουν ότι ο μαζικός βιασμός γυναικών χρησιμοποιείται σαν όπλο πολέμου. Όσοι επέζησαν από την Ιαπωνική εισβολή στη Σιγκαπούρη, κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μπορούν να επιβεβαιώσουν το παραπάνω γεγονός. Από την άλλη πλευρά, εκατομμύρια άνθρωποι έχουν αναγκαστεί να μετακινηθούν, να μεταφερθούν δια της βίας μακριά από τα σπίτια τους και τα χωριά τους, εξαιτίας πολεμικών συρράξεων σε διάφορες περιοχές του κόσμου. Σε πολλές πόλεις του κόσμου έχει παρατηρηθεί αύξηση της αστικής βίας αλλά και της όχι τόσο ορατής οικογενειακής βίας, το μέγεθος της οποίας έχει αναγκάσει αρκετές κυβερνήσεις να ιδρύσουν ειδικούς ξενώνες για γυναίκες και παιδιά, που έχουν σημαδευτεί από την αγριότητα «προσφιλών προσώπων». Είναι δύσκολο να υπολογιστεί η πραγματική διάσταση του προβλήματος της βίας, αλλά η σοβαρότητα της κατάστασης έχει μια φωνή που δεν μπορεί πλέον να αποσιωπηθεί. Είναι δυνατόν να κατανοήσουμε τη βία; Ποια είναι η προέλευσή της; Με ποιο τρόπο διατηρεί την ισχύ της επάνω στον ανθρώπινο νου; Μπορεί να σταματήσει;

Αρμόδιοι κοινωνικοί φορείς ασχολούνται με τις συνέπειες της βίας και δρουν ανάλογα, μέσα στα πλαίσια της υπάρχουσας νομοθεσίας. Παρότι αυτό είναι απαραίτητο, δεν αγγίζει τα αίτια του προβλήματος. Έχει λεχθεί, ξανά και ξανά, ότι ένα από τα αίτια της βίας είναι η φτώχεια και η κοινωνική αποξένωση. Αλλά το γεγονός ότι εκατομμύρια φτωχοί άνθρωποι σε όλο τον κόσμο είναι άτομα νομοταγή, φαίνεται να αποδεικνύει ότι τα αίτια της βίας υποκρύπτονται βαθύτερα από όσο πιστεύει κανείς, όταν επιχειρεί να εξηγήσει το φαινόμενο με βάση την τοπογραφία της κοινωνίας. Το πρώτο βήμα στην κατανόηση της βίας είναι ίσως να ερευνηθεί η συναισθηματική φύση. Όπως αναγράφεται στη Μπαγκαβάν Ντάς:

 «(…) Τα συναισθήματα είναι ‘επιθυμίες’, είτε για τη διαιώνιση μιας κατάστασης εφόσον είναι ευχάριστη, ή για την αποφυγή της αν είναι οδυνηρή».

«Ένα συναίσθημα που αρχίζει με αυτό τον τρόπο και ανακαλεί στη μνήμη σίγουρη Ευχαρίστηση και Πόνο, προσδοκεί και καταλήγει σε σίγουρη Ευχαρίστηση και Πόνο».

Επομένως, το συναίσθημα είναι μια αντίδραση που ορίζεται από κάτι ευχάριστο ή δυσάρεστο στην επαφή μας με τον περιβάλλοντα κόσμο. Επειδή τα συναισθήματα σχετίζονται επίσης με βαθιά ριζωμένες επιθυμίες και την αντίστοιχη ενέργειά τους, διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο και ωθούν στη διαιώνιση μιας ανάλογης αντίδρασης, που μας εμποδίζει να σχηματίσουμε μια καθαρή αντίληψη περί κόσμου, περιστάσεων και καταστάσεων. Όταν ο νους κυριαρχείται από αντιδράσεις, δεν μπορεί να διακρίνει τα πράγματα έτσι όπως είναι. Έμφυτο στη συναισθηματική φύση βρίσκεται το αίσθημα της προσδοκίας, της προοπτικής, που ζητά την ευχαρίστηση και αποφεύγει τον πόνο. Δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο αυτός ο μηχανισμός προκαλεί απογοήτευση και αποτυχία, οδηγώντας τον προσωπικό εαυτό στην πεποίθηση πως ολόκληρη η ύπαρξη έχει οργανωθεί έτσι ώστε να ταιριάζει στο φανταστικό πρόγραμμά του. Όπως μας διδάσκει η Μπαγκαβάτ Γκιτά, οι σχέσεις με την ύλη – δηλαδή ευχαρίστηση και πόνος, χαρά και θλίψη, τιμή και ατίμωση – είναι αναπόφευκτες και θα πρέπει να τις υπομένουμε με θάρρος. Ίσως ένας από τους πιο σημαντικούς στόχους μιας τέτοιας πολικότητας, είναι πως η συνείδηση μπορεί να μάθει ότι στην ουσία της είναι απολύτως ελεύθερη από κάθε ταυτοποίηση με οτιδήποτε βρίσκεται έξω από αυτήν.

«Τα συναισθήματα είναι Επιθυμίες, και (..) οι δυο στοιχειώδεις Επιθυμίες είναι: 1) η Επιθυμία της ένωσης με ένα αντικείμενο που προκαλεί Ευχαρίστηση, και 2) της απομάκρυνσης από ένα αντικείμενο που προκαλεί Πόνο. Με άλλα λόγια, Έλξη και Απώθηση, Όμοιο και Ανόμοιο, Αγάπη και Μίσος, ή οποιοδήποτε άλλο ζεύγος ονομάτων που μπορεί να φαίνεται πιο ταιριαστό».

Η παραπάνω ερμηνεία ρίχνει φως στα ζεύγη των αντιθέτων που ενυπάρχουν στη φύση της συναισθηματικής μας ζωής και δείχνει ότι Έλξη και Απώθηση είναι όντως δύο όψεις του ιδίου νομίσματος. Επειδή έχουν την ίδια προέλευση, επιδεικνύουν μια σχεδόν χαμαιλεοντική συμπεριφορά όταν, για παράδειγμα, μια ισχυρή έλξη μετατρέπεται σχεδόν αμέσως σε εκδικητική απώθηση. Πολλά από τα αποκαλούμενα εγκλήματα πάθους φανερώνουν αυτήν την τόσο παράδοξη μεταμόρφωση της «αγάπης» σε μίσος και αποδεικνύουν ότι η έμφυτη δυαδικότητα, που ενυπάρχει στα ανθρώπινα συναισθήματα, δεν είναι απλώς άστατη αλλά μπορεί επίσης να γίνει και μοιραία. Στην Μπαγκαβάν Ντας γίνεται μια προσπάθεια να προσδιοριστούν τα βασικότερα και πιο θεμελιώδη ανθρώπινα συναισθήματα: αγάπη και μίσος.

 «(…) Η αγάπη, η επιθυμία της ένωσης με κάτι άλλο, υποδηλώνει τη συνειδητοποίηση της πιθανότητας μίας τέτοιας ένωσης, και (…) η πλήρης σημασία της είναι η ακόλουθη: μια ενστικτώδης, βαθιά ριζωμένη, έμφυτη αντίληψη κάθε ατομικού εαυτού, κάθε ζιβάτμαν, για την ουσιαστική υποκείμενη ενότητα με όλα τα άλλα ζιβάτμαν, όλους τους άλλους εαυτούς. Το μίσος είναι η ενστικτώδης εντύπωση κάθε εαυτού (..) για την μη ταυτότητα, την έμφυτη χωριστικότητα, την ποικιλότητα (…) κάθε μη εαυτού, κάθε ατόμου της Μουλαπρακρίτι, από κάθε άλλο άτομο, κάθε άλλο μη εαυτό, και η προσπάθειά του να διατηρήσει αυτήν την χωριστή ύπαρξη με κάθε κόστος και κάθε μέσον».

Ένας αριθμός άλλων συναισθημάτων προβάλλει από το διαρκές αίσθημα αγάπης: εμπιστοσύνη, συμπάθεια, θάρρος, συμπόνια, συγχώρεση, βοήθεια, θυσία. Μπορεί να είναι φυσιολογικές εκφράσεις της έμφυτης αντίληψης που αναφέρθηκε παραπάνω, ότι δηλαδή υπάρχει μια ουσιαστική υποκείμενη ενότητα στην καρδιά της ύπαρξης, η οποία μας κάνει όλους ένα μεταξύ μας και με κάθε άλλη μορφή ζωής σε πολύ βαθύ επίπεδο. Αυτή ίσως να είναι η αιτία που οι αρχαίοι επιβεβαίωναν ότι «η αγάπη όλα τα κατακτάει», διότι η αγάπη είναι αγκυροβολημένη στην ισχυρή αλήθεια πως ολόκληρη η ζωή είναι μία και πραγματικά τα αντέχει όλα. Από την άλλη πλευρά, το μίσος βασίζεται και είναι ριζωμένο στην υπόθεση, στην ιδέα του προσωπικού εαυτού περί έμφυτης χωριστικότητας μεταξύ του ίδιου και της υπόλοιπης ύπαρξης, ΣΥΝ μια προσπάθεια να διατηρηθεί αυτή η χωριστικότητα «με κάθε κόστος και κάθε μέσον».

Με άλλα λόγια, μέσα στον προσωπικό εαυτό κρύβεται μια βαθιά ριζωμένη αντίσταση, συνειδητή ή ασυνείδητη, απέναντι στο αληθές της ενότητας ως θεμέλιο όλης της ύπαρξης. Αυτή η αντίδραση ή αντίσταση μπορεί να είναι μια από τις πηγές της βίας στην ανθρώπινη συνείδηση, καθώς συνιστά επιβεβαίωση της διαίρεσης, της χωριστικότητας, αλλά και μια άρνηση της συμπαντικής αρχής ότι η ζωή είναι σχέση συγγενική. Η σανσκριτική λέξη dvesha σημαίνει μίσος, αντιπάθεια, απέχθεια, κακία για κάποιον. Προέρχεται από το ρήμα dvish, δηλαδή: δείχνω μίσος εναντίον κάποιου, είμαι εχθρικός ή μη φιλικός. Μια άλλη σχετική λέξη είναι το dvi που σημαίνει «δύο». Η προέλευση του αισθήματος της εχθρότητας, της επιθετικότητας και της βιαιότητας έγκειται στην ιδέα ότι η ατομική μας ύπαρξη είναι διαπαντός διαχωρισμένη από την ολότητα της ζωής. Οι συνέπειες αυτής της ιδέας σε ψυχολογικό και περιβαλλοντολογικό επίπεδο, μπορούν να διαπιστωθούν σε μεγάλη κλίμακα στον σύγχρονο κόσμο μας, όπου η αγριότητα, ο πόλεμος και η ευρέως διαδεδομένη καταστροφή της Φύσης θεωρούνται πλέον αναπόφευκτα δεδομένα.  Ο Δρ. Ταΐμνι, στο έργο του «Η Επιστήμη της Γιόγκα», σχολιάζει την φύση της dvesha ή απέχθειας ως εξής:

«Dvesha είναι η φυσιολογική απέχθεια που νιώθει κανείς για ένα άτομο ή αντικείμενο το οποίο συνιστά πηγή πόνου ή δυστυχίας εις βάρος μας. Η ουσιαστική φύση του Εαυτού είναι πλήρης μακαριότητας και, επομένως, οτιδήποτε στον εξωτερικό κόσμο προκαλεί πόνο ή δυστυχία, ωθεί τα εξωτερικά μας οχήματα (ή σώματα) να απομακρύνονται από αυτό. Προσκολλούμαστε σε ένα άτομο που μισούμε, πολύ περισσότερο ίσως από ό,τι σε ένα άτομο που αγαπάμε, επειδή η προσωπική αγάπη μπορεί εύκολα να μεταλλαχθεί σε απρόσωπη και να χάσει την δεσμευτική της δύναμη. Αλλά δεν είναι τόσο εύκολο να μετουσιωθεί η δύναμη του μίσους, και είναι πολύ δύσκολο να απαλειφθεί από την φύση του ατόμου το δηλητήριο που γεννιέται από το μίσος».

Κακία και εχθρότητα μπορούν πράγματι να διαρκέσουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, σε μερικές περιπτώσεις για αιώνες, όπως μας δείχνουν οι εθνικοί πόλεμοι. Σύμφωνα με τα λόγια ενός Μαχάτμα, στις «Επιστολές προς τον Α.Π.Σίννετ»: «Αγάπη και μίσος είναι τα μόνα αθάνατα συναισθήματα, οι μοναδικοί επιζήσαντες από την καταστροφή του Ye-dhamma, ή φαινομενικού κόσμου». Από τη στιγμή που εγκαθίστανται στο νου και διατρέφονται από συνεχείς σκέψεις και εικόνες, η κακία και η εχθρότητα δυναμώνουν ακόμη περισσότερο καθώς ωθούν τον προσωπικό εαυτό να νιώθει πιο ακέραιος με το διαχωρισμό του, την απομόνωσή του από τη δόξα της ζωής, και την πεισματική επιμονή του να προτάσσει το ίδιον όφελος εναντίον και υπεράνω του κοινού καλού. Αν δεν αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε αυτά τα στοιχεία μέσα μας με ειλικρίνεια και αδιάλειπτη προσοχή, η βία και τα σκοτεινά οδυνηρά γεννήματά της, ο πόνος και η καταστροφή, είναι αναγκασμένα να συνεχίσουν να κάνουν τη γη πραγματική κοιλάδα σκιών και θανάτου. Γιατί τα συναισθήματά μας αιχμαλωτίζουν κατ’ αυτό τον τρόπο το νου μας; Η Άννη Μπέζαντ, στο βιβλίο της «Μελέτη επί της Συνείδησης», σχολιάζει:

«Το συναίσθημα δεν είναι μια απλή ή αρχική κατάσταση συνειδητότητας αλλά κάτι σύνθετο που προέρχεται από την αλληλεπίδραση δύο όψεων του Εαυτού, την Επιθυμία και τη Διάνοια. Η επίδραση της Διάνοιας πάνω στην Επιθυμία γεννά το συναίσθημα. Είναι τέκνο αμφοτέρων και δείχνει κάποια από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του πατέρα του, της Διάνοιας, αλλά και της μητέρας του, της Επιθυμίας».

Η πολυπλοκότητα των συναισθημάτων έγκειται στην αλληλεπίδραση επιθυμίας και διάνοιας. Όταν η ενέργεια της επιθυμίας δίνει ζωή και αυξάνει τις πολλές εικόνες που κινούνται μέσα στο νου, τότε έχουμε γέννηση των συναισθημάτων. Ο απλός αλλά σαφής ορισμός που μας δίνει η Μπαγκαβάν Ντας είναι πολύ εύγλωττος παρότι συνοπτικός: «Το συναίσθημα είναι απλώς ένα είδος κίνησης. Η κίνηση προς ένα αντικείμενο, ή μακριά από αυτό, στο νου, είναι Συναίσθημα.» Είναι σκέψη γαλβανισμένη από επιθυμία και διατηρεί την ενστικτώδη φύση της έλξης ή της απώθησης. Κάθε προσπάθεια να καταπιεστούν τα συναισθήματα, αναγκαστικά οδηγεί σε ένταση και διάσπαση. Αλλά ένας νους που δεν είναι τίποτε περισσότερο από τόπος παιχνιδιού ατέλειωτων συναισθημάτων και επιθυμιών, δεν μπορεί ποτέ να βρει αληθινή ηρεμία και ευχαρίστηση στη ζωή. Ποιο είναι το μονοπάτι προς την ψυχική γαλήνη; Στην Dhammapada  (Ι,:3-5)διαβάζουμε:

«Με εκμεταλλεύτηκε, με πλήγωσε, με προσπέρασε, μου στέρησε. Σε εκείνον που διατηρεί τέτοιες σκέψεις, η κακία δεν κοπάζει. Με εκμεταλλεύτηκε, με πλήγωσε, με προσπέρασε, μου στέρησε. Σε εκείνον που δεν διατηρεί τέτοιες σκέψεις, η κακία κοπάζει εντελώς. Οι κακίες ποτέ δεν κοπάζουν εδώ μέσω της κακίας. Κοπάζουν μέσω της φιλικότητας. Αυτός είναι ο αιώνιος Ντάρμα (ο Νόμος)».

Προσέξτε την έμφαση που δίδεται την έκφραση «διατηρούν τέτοιες σκέψεις». Μπορεί αυτό να μας δώσει μια λύση για την κατάπαυση της βίας στον ανθρώπινο νου; Όσο υπάρχει έλλειψη αυτό-συνείδησης, μια έντιμη καθημερινή αυτό-εξέταση, τα νοητικά πρότυπα δεν πρόκειται να αλλάξουν εκ θαύματος. Όπως έχει λεχθεί με σοφία: «Δεν αξίζει να ζει κανείς ζωή δίχως αυτό-εξέταση». Αλλά η αυτό-παρατήρηση είναι απλώς η μια όψη της λύσης. Η άλλη είναι η καλλιέργεια μιας θετικής στάσης αγάπης, ευγένειας, φιλικότητας, βοήθειας, υπηρεσίας. Με άλλα λόγια, μια στάση προσφοράς του εαυτού μας ανεπιφύλακτα σε κάθε επαφή μας, κάθε σχέση και κάθε περίσταση. Με τον τρόπο αυτό, μπορεί κανείς να καταστεί ένα κέντρο αυτό-κάθαρσης, διαμέσου του οποίου να ακτινοβολήσουν στον κόσμο ευεργετικές επιρροές. Αυτός ο τρόπος ζωής είναι δυνατός για κάθε υπεύθυνο ανθρώπινο πλάσμα, και φυσιολογικά θα οδηγήσει σε απάλειψη όλων των προτύπων επιθετικότητας και βίας που φαίνονται να κυριαρχούν σήμερα. Κάθε άτομο που εξέρχεται από το ρεύμα του μηχανικού τρόπου ζωής, που είναι η ζωή του προσωπικού εαυτού, το «εγώ», βοηθά να διαφωτισθεί η συνείδηση της ανθρωπότητας καθώς, όπως λέγει ο Κρισναμούρτι στο βιβλίο  «Η Αφύπνιση της Συνείδησης».

«Το εγώ είναι η ρίζα όλων αυτών. Το εγώ ταυτίζεται με ένα ιδιαίτερο έθνος, με μια ιδιαίτερη κοινωνία, με μια ιδιαίτερη ιδεολογία ή θρησκευτική φαντασίωση. Το εγώ ταυτίζει τον εαυτό του με μια ορισμένη προκατάληψη, το εγώ λέει, «πρέπει να εκπληρώσω». Και όταν νιώθει απογοητευμένο, υπάρχει θυμός και πικρία. Είναι το εγώ που λέει, «πρέπει να εκπληρώσω το στόχο μου, πρέπει να επιτύχω», εκείνο που θέλει και δεν θέλει, εκείνο που λέει, «πρέπει να ζήσω ειρηνικά», και είναι το εγώ που γίνεται βίαιο».

 

  -------------------------------------------

(Πηγές:Das, Bhagavan, TheScienceoftheEmotions, (ΗΕπιστήμητωνΣυναισθημάτων)

TheTheosophicalPublishingSociety, London, Benares, 1908 – Taimni, I. K., TheScienceofYoga, (ΗΕπιστήμητηςΓιόγκα),TheTheosophicalPublishingHouse, Wheaton, 1972 – ΝΆννηΜπέζαντι, AStudyinConsciousness, (ΜελέτηεπίτηςΣυνείδησης),TheTheosophicalPublishingHouse, Madras, 1999)